UMTHETHO OYILWAYO WAMAGQIRHA
Njengangoko iphakanyisiwe kwiNdlu yeNdibano yeSizwe njengecandelo 76-umThetho oyiLwayo; sisishwankathelo somThetho oyilwayo ochazayo esipapashwe kwiGazethi kaRhulumente eyinombolo...yowe... Isicatshulwa sesiNgesi sisicatshulwa sasebuRhulumenteni somThetho oyiLwayo
UMPHATHISWA WEZEMPILO
UMTHETHO OYILWAYO
Ukuzinzisa iBhunga leThutyana lamaGqirha oMzantsi Afrika; Ukubonelela ngobume bommiselo ukuqinisekisa amandla, ukukhuseleka nobulunga beenkonzo zokukhathalela ingulo; ukubonelela ngempatho nolawulo ngaphezu kobhaliso, uqeqesho nokhokelo lwamagqirha, abakhwetha neentlobo ezizodwa kumsebenzi wobugqirha; kwakhona nokubonelela ngokulungiselela izinto ezidibanisa nazo.
UKUHLELWA KWAMACANDELO
Amacandelo
ISAHLUKO 1
Iinkcazelo
Iinkcazelo
Iinjongo zomThetho
Ukusetyenziswa komThetho
ISAHLUKO 2
UKUZINZISWA NOLAWULO LWEBHUNGA LETHUTYANA LOMZANTSI AFRIKA LAMAGQIRHA
Ukuzinziswa kweBhunga leThutyana lamaGqirha
Iinjongo zeBhunga
Imisebenzi yeBhunga
UmGaqo-siseko weBhunga
Ukuphuma uphele e-ofisini kwakunye nokuzalisa izithuba
Ukuthintelwa njengelungu leBhunga
UmGcini sihlalo nesekela mgcini sihlalo
Iintlanganiso zeBhunga
Ikhoram nenkqubo entlanganisweni
Ikomiti yesigqeba seBhunga
Ezinye iikomiti zeBhunga
Umvuzo wamalungu eBhunga kwakunye neekomiti
Iimali zeBhunga
Igosa elicalula imali
ISAHLUKO 3
UMNTU OGCINA IINCWADI ZEREJISTA, ISITAFU SOMNTU OGCINA IINCWADI ZEREJISTA NEENKQUBO ZOKUBHALISA
Ukonyulwa komntu ogcina iincwadi zerejista
Imisebenzi yomntu ogcina iincwadi zerejista
Isitafu somntu ogcina iincwadi zerejista
Isicelo sokubhalisela ukuziqhelisa
Iziqinisekiso zokubhalisa
Ukushenxisa nembuyekezo yegama kubhaliso
Ukukhutshwa kwesiqinisekiso esiphindwe kabini sokubhalisa, isiqinisekiso sewonga nesicatshulwa esivela kubhaliso okanye kwisiqinisekiso
Ugcino nopapasho lweerejista
Ubhaliso njengobungqina
Ilungelo lokubhena
Iimeko ezinxulumene kwimfundo eqhubekekayo
ISAHLUKO 4
IMIBUZO YOQEQESHO NOPHENGULULO LIBHUNGA
Imibuzo kwizimangalo zokuziphatha kakubi
Indlela apho uphengululo oluthile lungaqaliswayo
Ukungena nokugocagoca isakhiwo nomhlaba waso
Ingxelo ligosa eliphengululayo
Inkqubo kuphando nakwizinto ezinxulumeneyo
Ukubekela elinye ixesha ukubekwa kwesohlwayo nokusikwa kwesohlwayo okanye ilungu layo
Isiphumo sokusikwa okanye sokususwa kwirejista
Unakano liBhunga lokuziphatha ngaphantsi kweemeko ezithile
Isohlwayo sobungqina bobuxoki
Imithetho enxulumene namatyala
Imibuzo malunga nokuthobela ubhaliso lwabantu olonakalisayo
ISAHLUKO 5
AMALUNGISELELO JIKELELE NEZONGEZO
Imirhumo ehlawuliswayo ngabantu ababhalisiweyo
Umelo olu bubuxoki, amangeniso abubuxoki kubhaliso nasekwenziweni omnye umntu
Ukunyinwa malunga nabantu abangabhalisanga
Uphengululo lwezinto ezinxulumene ekufundiseni okanye ekuqeqesheni amaqela abantu abathile
Ukhululo
Imimiselo
Imithetho
Amatyala
Intlawulo yemirhumo yonyaka
Amalungiselelo agqithayo
Isihloko esifutshane nesiqalo
ISAHLUKO 1
Iinkcazelo
Kulo mThetho, ngaphandle kokuba imeko ibonisa ngenye indlela -
iBhunga" lithetha iBhunga leThutyana elizinziswe licandelo 4;
iSebe lezeMpilo" lithetha iSebe lezeMpilo lesizwe;
igqirha lemvumisa" lithetha umntu ozixakekisa ngobugqirha kwaye ubhalisiwe kunjalo nje phantsi kwalo mThetho;
uzinziso lwempilo" luthetha naliphina iziko likawonke wonke okanye labucala, ubuchule, isakhiwo seshishini lomenzeli okanye indawo okanye ilungu lalo, nokuba lilungiselelwe inzuzo okanye hayi, liyasetyenziswa okanye liyilelwe ukunikeza iinkonzo zempilo;
iinkonzo zempilo" zibandakanya ukunyangwa komguli olaliswe esibhedlele okanye umntu ozele unyango esibhedlele engalaliswanga, ukulamla kokuqonda ngesifo okanye ubuchule ngamayeza nokunyanga, ukongiwa, ukubuyiselwa kwimeko yesiqhelo, ukudanjiswa, ukuchacha nokukhusela iinkonzo zempilo;
ixhwele" kuthethwa umntu ozixakekisa ngobugqirha kwaye ubhalisiwe ngaphantsi kwalo mThetho;
imirhumo" kuthethwa imirhumo ecingwa kwicandelo 21 ,23 ,24 no -49;
igcisa" kuthethwa umntu obhalise phantsi kwazo naziphina iindidi ezimiselweyo zobugqirha okanye nayiphina enye inkangeleko yoko;
ilungu" kuthethwa ilungu leBhunga kwaye libandakanya ilungu lekomiti yeBhunga;
umPhathiswa" kuthethwa umPhathiswa weSebe lezeMpilo wesizwe;
umiselo" kuthethwa ukumiselwa ngummiselo;
irejista" ithetha umntu ogcina iincwadi zamagqirha ecingwa kwicandelo 23;
umthetho" uthetha umthetho owenziwe phantsi kwamacandelo 39 no -47;
ubunkunkqele" ngokunxulumene nazo naziphina iindidi, kubandakanywa nayo nayiphina indawo eyodwa yolwazi olongezelelekileyo nobuchule apho igqirha liba yincutshe;
umkhwetha" kuthethwa umntu oqeqeshelwa ukuba abe ligqirha;
lo mThetho" ubandakanya nawo nawuphina ummiselo, umthetho, isaziso okanye umyalelo okhutshiweyo okanye owenziweyo apho ngaphantsi;
umbelekisi" uthetha umntu ozixakekisa ngobugqirha kwaye ubhalisiwe phantsi kwalo mThetho;
ubugqirha" buthetha ukwenziwa komsebenzi othile, umsebenzi, inkqubo okanye inkonzo esekwe kubulumko bemveli obubandakanya ukusetyenziswa kwamachiza emveli okanye obugqirha nanayo njengenjongo -
a ukugcina okanye ukubuyekeza impilo ebembekayo okanye yengqondo okanye ukusebenza; okanye b ukuqonda isifo ngokuxilonga, ukunyanga okanye ukunqanda ukugula okubambekayo okanye kwengqondo; okanye c ukubuyiselwa kwimeko yesiqhelo komntu ukwenzela loo mntu abuy'aqhube ngokusebenza kwakhe okuqhelekileyo phakathi elusatsheni okanye ebandleni;
igqirha" kuthethwa ukuba umntu ubhalise phantsi kwalo mThetho kwenye okanye ezingaphezulu kweendidi zamagqirha;
ichiza lemveli" lithetha into okanye intlawulo esisetyenzisiweyo ebugqirheni ngenjongo zoku -
a qonda isifo ngokuxilonga, ukunyanga okanye ukungqanda ukugula okubambekayo okanye kwengqondo; okanye b banayo nayiphina injongo ephilisayo okanye enyangayo, kubandakanywa nokugcinwa okanye ukubuyiselwa kwempilo ephathekayo okanye yengqondo okanye ukuphila eluntwini, kodwa kungabandakanyi uxhomekeko lokuvelisa okanye izinto eziyingozi okanye iziyobisi ezisetyenzisiweyo;
ubulumko bemveli" buthetha obobuchule belizwe lase-Afrika, imithetho-siseko, iingcingane, iingcinga ngezinto ezingekabkho, iinkolo, izimvo, amasiko nemisebenzi yamachiza emveli avela kuqhagamshelwano nezinyanya ukuya kwinzala okanye kwizizukulwana ngezizukulwana, ngokubhalwa okanye ngaphandle kokubhalwa kumaxwebhu, nokuba axhaswa yinzululwazi okanye hayi, nanokuthi asetyenziswe jikelele kubugqirha;
ingcibi" kuthethwa umntu obhaliswe phantsi kwalo mThetho;
ukhokelo olungekho sikweni" luthetha nasiphina isenzo okanye ukungenzi okungafanelekanga okanye okulihlazo okanye okungafanelekanga okanye okungafanelakanga kobugqirha.
Injongo yomThetho
a zinzisa iBhunga leThutyana lamaGqirha oMzantsi Afrika;
b nikela ukulungiselela ukubhalisa, uqeqesho nokuziqhelisa kwamagqirha kwiRiphabliki;
c sebenzela nokukhusela imidla yamalungu oluntu asebenzisa iinkonzo zamagqirha.
Ukusetyenziswa komThetho
 Lo mThetho usetyenziswa e -
ISAHLUKO 2
UKUZINZISWA NOKULAWULWA KWEBHUNGA LETHUTYANA LAMAGQIRHA OMZANTSI AFRIKA
Ukuzinziswa kweBhunga leThutyana lamaGqirha oMzantsi Afrika
 Umntu ongumqondisi-mthetho unokwaziwa njengeBhunga leThutyana lamaGqirha oMzantsi Afrika ngenxa yoko kuzinziswa.
Umntu ogcina iincwadi funeka abize intlanganiso yokuqala yeBhunga zingekabethi iinyanga ezintathu zokuqalisa lo mThetho.
Ixesha elimisiweyo le-ofisi elungiselelwe iBhunga yiminyaka emithathu, kodwa umPhathiswa angalandisa elo xesha limisiweyo le-ofisi yeBhunga ukulungiselela ixesha elongeziweyo elingenakudlula kwiinyanga ezingama-24, ukwenzela ukuqhubekekisa ukuzalisekiswa okanye ukuphuhliswa iimbuyekezo kulo mThetho.
Iinjongo zeBhunga
a khuthaza ukuqonda ngempilo yoluntu;
b qinisekisa ngobulunga beenkonzo zempilo kubugqirha;
c khusela nokusebenzela imidla yamalungu yoluntu abasebenzisa okanye abachatshazelwa ziinkonzo zamagqirha;
d khuthaza nokugcina ngokufanelekileyo iinqobo ezisesikweni namanqanaba obuchule afunekayo emagqirheni;
e khuthaza nokuphuhlisa umdla kubugqirha ngokukhuthaza uphengululo, imfundo noqeqesho;
f khuthaza unxibelelwano phakathi kwemimandla ezintlobo ngeentlobo yoqeqesho ebugqirheni kwiRiphabliki nokuxakatha umgangatho ukulungiselela uqeqesho olunjalo;
g qokelela nokugcina umisebenzi wengqokelela yemithetho ecwangcisiweyo yokuziphatha yobugqirha; noku-
h qinisekisa ukuba ubugqirha buvumelana nokhathalelo lwempilo olwamkelweyo jikelele ngezithethe namancedo.
Imisebenzi yeBhunga
 IBhunga linge -
a nza imibuzo likhokele uphengululo lube kwizikhalazo nezityholo ngokuphathelelene nempatho yamagqirha abhalisiweyo;
b khupha imigaqo-zikhokelo ngokuphathelelene nobugqirha;
c qesha, lithenge okanye ngenye indlela lizuze nayiphina impahla enokushukunyiswa okanye ilungelo lomniniyo ngemvume, eyamkelweyo nelawula nayiphina itrasti okanye iminikelo nengqeshiso okanye impahla ethengiswayo nefunwa kangako, kodwa inokufunwa okanye kuthengisweimpahla ezingashukumiyo ngemvume yomPhathiswa, enikezwe ngesivumelwano somPhathiswa weziMali;
d yenza imithetho kwizinto eziyimfuneko okanye ezincedayo kuzalisekiso olu lulo lwalo mThetho;
e cingela nayiphina into enokuphazamisana nobhaliso lwamagqirha wenze umelo okanye uthabathe inyathelo elingelinye ngokunxulunene noku;
f ngobhalo nakwiimeko ezinjalo njengoko iBhunga linokuchaza, lithumele okanye labele nawaphina amandla okanye umsebenzi weBhunga kuyo nayiphina ikomiti okanyeilungu layo nayiphina ikomiti, kodwa abathunywa abanjalo okanye umsebenzi onjalo, awuliguzuli iBhunga imfanelelo zalo okanye umelo ngokuphathelelene nokwenziwa komsebenzi obandakanyekayo;
g wenza iikopi zeerejista okanye izintlu zezongezo eziqulathe iimbuyekezo kwiirejista ezifanelekileyo, ukuba zishicilelwe zipapashwe;
h funa kwigqirha elibhalisiweyo ulwazi olunjalo njengoko luyimfuneko khon'ukuze iBhunga libe nakho ukwenza imisebenzi yalo ngokusebenzayo;
i yamkela, iimfuno ezincinane ngokuphathelele kwimfundo noqeqesho lwamagqirha ngokunxumana namasebe afanelekileyo nemibutho yovavanya ebulunga;
j nyula isitafu esinjalo njengoko iBhunga licingela ukuba kuyimfuneko ukuncedisa iBhunga ekwenzeni imisebenzi yalo; kwaye k ngokubanzi yenza zonke ezo zinto njengoko kuyimfuneko khon'ukuze iBhunga libe nakho ukwenza imisebenzi yalo ngokwecandelo lalo mThetho.
a khuthaze lilawule, ngokwemidla yoluntu, lidibanise phakathi kwamagqirha namanye amagcisa empilo abhaliswe phantsi kwalo mthetho;
b zalisekisa iinkqubo zempilo ezichazwe ngumPhathiswa ngokuphathelelene nobugqirha;
c cebisa umPhathiswa kuyo nayiphina into egaxeleka ngaphakathi kwithuba lalo mThetho ibandakanya iimfuno zempilo yabantu baseMzantsi Afrika, uqeqesho lwamagqirha, nakwizinto zedemokrasi, utyhileko, ubulungisa. Ukufikeleleka nokubandakanyeka kwebandla elichaphazela ingqesho yobugqirha;
d xela ulwazi olubalulekileyo loluntu kumPhathiswa olufunyenwe liBhunga ngexesha lisenza imisebenzi yalo ngaphantsi kwalo mThetho;
e lumana indlebe udibane nabasemagunyeni abafanelekileyo kwizinto ezicaphazela amagqirha zibandakanye ubugqirha;
f kudliwano-ndlebe nomPhathiswa, cacisa inkqubo, yaye ngokungqinelana nokumiswa kwenkqubo, ukwenziwa kwezigqibo ngokuphathelelene nezinto ezinxulumana nobume bemfundo, imirhumo, imali, inkqubo yobhaliso, indlela yokuziphatha kwamagcisa kwakunye neenzululwazi ngeenqobo ezisesikweni, inkqubo yoqeqesho nethuba lobugqirha;
g lawula uziqhelise igunya ngokwazo zonke izinto ezinxulumene noqeqesho lwabantu kubugqirha nasekukhokeleni amalungu alo;
h kudliwano-ndlebe nomPhathiswa, lawula umise kakuhle ubugqirha;
i zinzisa iirejista ukulungiselela iindidi ezahlukahlukeneyo zamagqirha;
j bhalisa abantu abazixakekise ngobugqirha ngokungqinelana neemfuno ezichaziweyo zokubhalisa;
k kwiimeko ezinjalo njengoko zinokuchazwa, okanye apho zigunyaziswe khona ngmThetho, zingashenxisa igama lomntu kwirejista okanye, ngentlawulo yomrhumo ochaziweyo, buyisela igama lomntu kwirejista;
l fumana intlawulo echaziweyo yokurhuma kulo naliphina igqirha elibhalisiweyo; kwaye m kwiimeko ezinjalo njengoko zinokuchazwa, misa okanye urhoxisa nokuphina ubhaliso lwegqirha .
UmGaqo-siseko weBhunga
IBhunga linamalungu angama-22 ubuninzi, onyulwe ngumPhathiswa, ngendlela echaziweyo, anokuba -
b omnye ngusekela-sihlalo weBhunga yaye wonyulwe ngamalungu eBhunga ukusukela kwinani labo;
c abalithoba fanele ukuba babe ngamagqirha, libe linye kwiphondo ngalinye, fanele ukuba igqirha ngalinye belikuqeqesho kangangeminyaka emihlanu hayi ngaphantsi;
d omnye fanele ukuba uvela kwiSebe lezeMpilo;
e omnye fanele ukuba wonyulwe ngokolwazi lwakhe lomthetho;
f omnye fanele ukuba abe ngugqirha olilungu leBhunga lamaGcisa eMpilo oMzantsi Afrika;
g omnye fanele ukuba abe ngumphithikezi-mayeza nolilungu leBhunga yokuPhithikezwa nokuthengiswa kwamayeza oMzantsi Afrika;
h abathathu fanele ukuba ngabameli basekuhlaleni; kwaye i omnye fanele ukuba abe ngummeli ovela kudidi ngalunye lwamagqirha achaziweyo kulo mThetho.
Ukuphuma uphele e-ofisini kwakunye nokuzalisa izithuba
 Ilungu leBhunga fanele liphume liphele e-ofisini yalo ukuba -
a liyeka ukuba ngummi woMzantsi Afrika;
c ebekhe wabanjelwa ityala waza wagwetyelwa ijele ngaphandle kwelungelo lokuhlawula, nokuba okanye hayi isigwebo esinjalo sixhonyiwe;
d uyalelwa ngokwecandelo lawo nawuphina umthetho ophuma ekuziqhelaniseni njengegqirha;
e uyeka ukubamba iziqinisekiso eziyimfuneko ukulungiselela ukwalathwa okanye ukonyulwa;
f unikela ngokurhoxa kwakhe, ngokubhaliweyo kumPhathiswa;
g akakhange abekhona kwintlanganiso kude kube kabini iintlanganiso zilandelelana ngaphandle kwemvume yokungabikho yeBhunga h izinto umntu anazo zithinjiwe okanye ungene kulakhiwo namntu onetyala kuye;
i uyonakalisa de kube kunokuba akanakho ukwenza imisebenzi yakhe njengelungu leBhunga;
j UmPhathiswa, kumdla woluntu okanye kumhlaba wokungaziphathi kakuhle, ukungabinangqondo okanye ukungazi nto uyabunqumamisa ubulungu; okanye k ixesha elalonyulwe ngalo ilungu liphelelwe yaye ukonyulwa ngokutsha akuvuselelwanga ngumPhathiswa.
Ukuba ilungu leBhunga liyasweleka okanye lishiya i-ofisi yalo ngaphambi kokuphelelwa kwexesha le-ofisi, umPhathiswa fanele onyule omnye umntu ukuzalisa isithuba.
Ukuthintelwa njengelungu leBhunga
Umntu akanakonyulwa njengelungu leBhunga ukuba u -
a akangommi woMzantsi Afrika;
b wakhe wabanjelwa ityala akukhathaliseki nokuba wagwetyelwa ijele ngaphandle kokuhlawuliswa;
c funyenwe enetyala lokungaziphathi kakuhle ngaphantsi kwalo mThetho;
d ukhe wanyangwa njengomntu okhe wagula ngengqondo okanye usebenze ngoko khathalelo ngempilo yengqondo njengoko kuchaziwe kwicandelo 1 lomThetho woKhathelelo weMpilo ngeNgqondo umThetho No. 17 ka-2002;
e ayinakubuyiselwa kwimeko yesiqhelo kuba ingenakuhlawula amatyala okanye ingene kulakhiwo nabantu abanetyala kuye;
i ilungu leNdlu yeNdibano yeSizwe, nawuphina umbutho weNdlu yoWiso-mthetho yephondo okanye naliphina ibhunga likamasipalathi; okanye ii igosa elinesikhundla okanye umsebenzi walo naliphina iqela, umbutho okanye umbutho onendalo yepolitiki.
UmGcini-sihlalo nosekela mgcini-sihlalo
 UmGcini-sihlalo nosekela mgcini-sihlalo babamba i-ofisi ixesha elimisiweyo le-ofisi apho bebenyulwe khona ngumPhathiswa kwiBhunga.
Xa ngaba umgcini-sihlalo weBhunga akakho okanye ukuba umgcini-sihlalo kuso nasiphina isizathu akanakho ukusebenza njengomgcini- sihlalo, isekela mgcini-sihlalo wenza imisebenzi yomgcini-sihlalo.
Ukuba bobabini umgcini-sihlalo nosekela mgcini-sihlalo abekho kuyo nayiphina intlanganiso, amalungu akhoyo fanele onyule omnye wabo kwinani abalilo ongamele kuloo ntlanganiso kwaye, de umgcini-sihlalo nosekela mgcini-sihlalo baqalise umsebenzi wabo, ukwenza yonke imisebenzi yobumgcini-sihlalo.
Ukuba i-ofisi yomgcini-sihlalo iba sisithuba esize, umPhathiswa fanele onyule apha phakathi kwamalungu eBhunga, okanye nawuphina omnye umntu ngokwecandelo 7a kwaye umntu owonyuliweyo ubamba i-ofisi isahlulo sexesha elingapheliyo sexesha apho umanduleli wakhe ebonyuliwe.
Ukuba i-ofisi kasekela mgcini-sihlalo iba sisithuba esize, amalungu eBhunga fanele kwintlanganiso yokuqala emva koko okanye ngokukhawuleza okulungeleyo, onyule phakathi kwinani labo usekela mgcini-sihlalo omtsha kwaye elo lungu libamba i-ofisi isahlulo sexesha elingapheliyo sexesha apho umanduleli wakhe ebonyuliwe.
Ukuba umgcini-sihlalo nosekela mgcini-sihlalo bashiya ii-ofisi zabo ngaphandle kokuphelisa ubulungu babo eBhungeni, umPhathiswa fanele onyule umgcini-sihlalo omtsha phakathi kwamalungu eBhunga ngokwecandelo 7a.
Iintlanganiso zeBhunga
 Umntu ogcina iincwadi zerejista fanele ngokuxhumana nomgcini-sihlalo, abize iintlanganiso zeBhunga.
IBhunga fanele lihlangane hayi ngaphantsi kwesibini ngonyaka ukwenza umsebenzi walo kwakhona ukongeza apho libambe iintlanganiso ezinjalo njengoko zinokuchazwa.
Intlanganiso eyodwa yeBhunga -
a ingabizwa ngumgcini-sihlalo nangaliphina ixesha;
b ingabizwa ngumgcini-sihlalo kuloo ndawo ngaloo mhla njengoko enokuwuchaza ngentsuku nje ezingama-30 zokuba efumene isicelo esibhaliweyo kumPhathiswa okanye isicelo esibhaliweyo saza sayinwa ngamalungu amathandathu ubuncinane: Ngaphandleni okokuba eso sicelo sibhaliweyo fanele sicacise ngokuthe gca injongo intlanganiso ebizelwa yona.
IKhoramu nenkqubo yentlanganiso
 Ikhoramu yayo nayiphina intlanganiso yeBhunga ngabantu abayi-12.
Isekelwe kwicandelwana 6 ukuba ilungu ngalinye linevoti enye kuphela embuzweni phambi kweBhunga.
Nasiphina isigqibo seBhunga fanele sithathwe sisininzi sevoti entlanganisweni yeBhunga apho ikhoramu ikhoyo.
Nangona nayiphina into iphikisana kulo mThetho, uninzi lwamalungu eBhunga okanye lwazo naziphina iikomiti, sisiqingatha kwisinye senani xa lilonke lamalungu akhoyo kudibene nesinye.
Ngamalungu kuphela eBhunga anamalungelo okuvota.
Isigqibo esithatyathwe luninzi lwamalungu eBhunga akhoyo kuyo nayiphina intlanganiso yenza isigqibo seBhunga: Ngaphandleni okokuba kwisiganeko seevoti ezibulunga, ilungu elongameleyo liqale livote ekongezeni kwivoti enengxoxo.
Isigqibo esithatyathwe liBhunga okanye sisenzo esenziwe phantsi kwegunya leBhunga asilambathi kuphela ngenxa yesizathu soku -
a isithuba sethutyana eBhungeni; okanye b into yokuba umntu ongabizwanga ukuba ahlale njengelungu leBhunga, ahlale njengelungu ngexesha isigqibo besithathwa okanye isenzo sasigunyaziswa luninzi lwamalungu olukhoyo ngelo xesha yaye benelungelo lokuhlala njengamalungu.
Ikomiti yesigqeba seBhunga
 Kukho ikomiti yesigqeba seBhunga enamalungu angekho ngaphezulu kwesibhozo, ubukho -
a umgcini-sihlalo;
b usekela mgcini-sihlalo;
c amalungu amathathu onyulwe ngokwecandelo 7c;
Amalungu amathathu ekomiti yesigqeba, acingwa kumhlathi c wecandelwana 1 fanele onyulwe ngamalungu eBhunga.
Ezinye iikomiti zeBhunga
 Isekelwe kwicandelwana , iBhunga lingazinzisa ezinye iikomiti ezinjalo, kubandakanywa iikomiti zoqeqesho, njengoko zithathelwe ingqalelo eyimfuneko, ezinenai elinjalo labantu njengoko iBhunga lingachazayo libandakanya ilungu elinye ubuncinane leBhunga elifanele ukuba ngumgcini-sihlalo walo komiti.
Ngokusekelwe kwicandelwana 3, iBhunga lingathumela kuyo nayiphi ikomiti ecingwa necandelwana 1, okanye kulo naliphi ilungu lalo komiti elinaloo mandla, njengoko lobe lichaziwe, kodwa iBhunga aliguzulwa nawo nawaphina amandla athunyelweyo.
Nangona icandelwana 1, iBhunga lingazinzisa iikomiti ezilungiselelwe uqeqesho zokubhena ezino -
a njengomgcini-sihlalo, nokuba yijaji esele idla umhlalaphantsi, umantyi omkhulu osel'esidla umhlalaphantsi okanye igqwetha elinamava abuncinane buyiminyaka elishumi;
b hayi ngaphezulu kwamagqirha amabini abhalisiweyo; kwaye c ilungu leBhunga elonyulwe phantsi kwecandelo 7h.
Ikomiti yoqeqesho yokubhena ecingwa kwicandelwana 3 linawo amandla okutshintsha, okuqinisekisa okanye okubekela bucala ikomiti yoqeqesho efunyenweyo ezinziswe phantsi kwecandelwana 1 okanye ukubhekisela into ngasemva kwikomiti yoqeqesho efanelekileyo ngaloo miyalelo njengoko unokucingela ukuba ilungile.
Isigqibo yikomiti yoqeqesho, ngaphandle kokuba ubhena ngokuchaseneyo, sinyanzelekile yaye siyasebenza ukusukela kumhla ochazwe yikomiti.
Apho into ibithathelwe ingqalelo yikomiti yoqeqesho yokubhena, isigqibo sekomiti yoqeqesho yokubhena, ngaphandle okokuba ubhena ngokuchasene nenkundla yomthetho kwaye sinyanzelekile kwayw siyasebenza ukusukela mhla yachazwa yikomiti.
Umvuzo wamalungu eBhunga kunye naweeKomiti
Amalungu eBhunga kunye namalungu eekomiti zeBhunga fanele abhatalwe umvuzo nezibonelelo ezichazwe ngumPhathiswa, ngokunxibelelana nomPhathiswa wezeMali.
Iimali zeBhunga
 Iimali zeBhunga zine -
a mali ebekelwe bucala yiPalamente:
b nemirhumo enyuswa ngumntu ogcina iincwadi zerejista ekwenzeni imisebenzi yakhe phantsi kwalo mThetho;
c izohlayo ezicingwa kwicandelo 33; kwakunye d nayiphina imirhumo ecingwayo kulo mThetho.
IBhunga fanele lisebenzise iimali zalo ukuhlawula iindleko ezenzelwa amatyala liBhunga nayi-ofisi yomntu ogcina iincwadi zerejista ekwenzeni imisebenzi yabo.
IBhunga fanele ngesivumelwano nomPhathiswa nomPhathiswa wezeMali bavule i-akhawunti neziko elibhaliswe njengebhanki ngokomThetho weeBhanki ka-1990 UmThetho No. 94 ka-1990, badiphozithe kuyo yonke imali abayifumene phantsi kwelicandelwano 1.
IBhunga lingatyala nayiphina imali ediphozithwe phantsi kwelicandelwana 3, mali leyo engafunekiyo ukusetyenziswa ngokukhawuleza,neziko elo livunyiweyo ngemvume yomPhathiswa kwakunye nomPhathiswa wezeMali.
Nayiphina intsalela ethi ekuvaleni konyaka mali weBhunga lime ekunconyweni liBhunga fanele lisiwe ngaphambili kunyaka mali olandelayo njengesincomo kwi-akawunti yeBhunga.
IBhunga lingazinzisa lisebenzise imali egciniweyo kwaye lidiphozithe apho kuyo izambuku esinjalo njengoko zicingwa ngokuyimfuneko okanye ngokuncedayo.
Igosa elicalula imali
Umntu ogcina iincwadi zerejista nguye igosa elicalula imali yeBhunga kwaye kufuneka aqinisekise ukuba -
a amarekhodi afanelekileyo ayo yonke intengiselwano yezimali, izinto umntu anazo ezinokuthengiselwa ukuhlawula kwamatyala akhe kwakunye neemfanelo zeBhunga nomntu ogcina iincwadi zerejista zigciniwe;
b njengoko inokusetyenziswa ngokukhawulezayo, kodwa hayi emva kweenyanga ezine emva kokuphela konyaka mali ngamnye, iingxelo zonyaka mali ngaphandle konyaka mali omileyo bazilungiselele bafaka kwiBhunga nakumPhathiswa ukulungiselela imvume;
ISAHLUKO 3
UMNTU OGCINA IINCWADI ZEREJISTA, ISITAFU SOMNTU OGCINA IINCWADI ZEREJISTA KUNYE NEENKQUBO ZOKUBHALISA
Ukonyulwa komntu ogcina iincwadi zerejista
 UmPhathiswa, emva kokunxibelelana neBhunga -
a makonyule umntu ogcina iincwadi zerejista;
b angamgxotha loo mntu.
Ukonyulwa komntu ogcina iincwadi zerejista kuxhomekeke kwisigqibo sesivumelwano sokusebenza esibhaliweyo esingeniswe ngaphakathi ngumPhathiswa nanguloo mntu.
Imisebenzi yomntu ogcina iincwadi zerejista -
 Umntu ogcina iincwadi zerejista -
a ngunobhala ekwaligosa elicalula imali leBhunga;
b fanele enze imisebenzi abelwe kuyo ngokwalo mThetho liBhunga;
c fanele agcine iirejista -
i apho angenisa amagama amagqirha nabakhwetha;
ii apho ngokwemiyalelo yeBhunga, angenisa igama, idilesi yalapho uhlala khona, iziqinisekiso, umhla wokuqalisa ukubhalisa nazo naziphina ezinye iinkcukacha, ezichazwa liBhunga, libandakanya udidi okanye ukubalasela okuthile emntwini obhalisileyo;
iii apho funeka eshenxise amagama abantu abangasekhoyo ababhalisiweyo okanye abanye abantu abamagama abo fanele ashenxiswe ngendlela echaziweyo;
iv apho fanele esoloko ehlaziywa, ixesha nexesha iinkcukacha ezifanelekileyo zomntu osele ebhalisile;
v apho afanele abeke inqaku elichasene negama legqirha elibhalisiweyo elisamisiweyo ebugqirheni emva kokuba lazisiwe igqirha ngokokubhala.
a Umntu ogcina iincwadi zerejista mhlawumbi ngokubhala nangokwaloo meko njengoko kuchaziwe, kwathunyelwa okanye abelwe nawaphina amandla okanye umsebenzi kulo naliphina ilungu lesitafu, ngaphandle okokuba umPhathiswa uthintela ulwabelo olulodwa okanye umsebenzi.
b Ulwabelo okanye umsebenzi owenziwe phantsi komhlathi a awu -
i hluthi mntu ogcina iincwadi zerejista iimfanelo okanye umelo ngokuphathelelene nokwenza umsebenzi obandakanyekayo;
c Ulwabelo okanye umsebenzi owenziwe phantsi komhlathi a ungarhoxiswa, kodwa urhoxiso olunjalo aluchaphazeli naliphina ilungelo elinokongezeleleka emntwini ngenxa yomsebenzi owenziweyo ngaphambi kokuba kurhoxiswe ulwabelo okanye umsebenzi.
Isitafu somntu ogcina iincwadi zerejista
 Ngokuxhomekeke kwimiyalelo ebhaliweyo yeBhunga, umntu ogcina iincwadi zerejista angonyula amalungu esitafu anjalo njengoko eyimfuneko ukwenza umsebenzi ophuma okanye onxulumene nemisebenzi yeBhunga.
Amaxesha amisiweyo kunye neemeko zenkonzo yesitafu somntu ogcina iincwadi zerejista zichazwa liBhunga zivunywe ngumPhathiswa, ngokunxibelelana nomPhathiswa wezeMali.
IBhunga ngemvume yomPhathiswa ngokunxibelelana nomPhathiswa wezeMali, lingazinzisa, lilawule liphathe nayiphina imali yomhlala-phantsi ukulungiselela ukunceda isitafu somntu ogcina iincwadi zerejista.
Isicelo sokubhalisela ukuziqhelisa
 Akukho mntu onokusebenza njengegqirha ngaphakathi kwiRiphabliki ngaphandleni okokuba ubhalisile ngokwalo mThetho.
a Nawuphina umntu onqwenela ukubhalisa njengegqirha okanye umkhwetha makenze isicelo kumntu ogcina iincwadi zerejista.
b Isicelo esicingwa kumhlathi a fanele sikhatshwe sisi -
i qinisekiso sokuba umenzi sicelo ngummi woMzantsi Afrika;
iv umrhumo wokubhalisa ochaziweyo; kwakunye v naluphina ulwazi olungaphaya olunxulumene kumenzi sicelo ukuba iBhunga lingaluqwalasela ngokuyimfuneko.
Ukuba umntu ogcina iincwadi zerejista wanelisekile ukuba ulwazi noxwebhu olungenisiweyo ukuxhasa isicelo sokubhalisa luhlangabezana neemfuno zalo mThetho kwaye ngaphezulu ekufumaneni umrhumo wokubhalisa ochaziweyo, umntu ogcina iincwadi zerejista fanele akhuphe isiqinisekiso sokubhalisa esigunyazisa umenzi sicelo ukuba asebenze njengegqirha kwiRiphabliki.
Ukuba umntu ogcina iincwadi akonelisekanga kukuba ulwazi noxwebhu olungenisiweyo ukuxhasa umenzi sicelo sokubhalisa sihlangabezana neemfuno zalo mThetho, usenokwala ukukhupha isiqinisekiso sokubhalisa kumenzi sicelo, kodwa fanele ukuba sifunywa ngumenzi sicelo, angenise isicelo eBhungeni ukulungiselela isigqibo.
Umntu ogcina iincwadi zerejista faneleabhalise kuphela igqirha ukuba umntu ogcina iincwadi wanelisekile kukuba umntu owenza isicelo sokubhalisa ufanelekile ukuba abeligqirha okanye ukuba iBhunga laneliseke gqitha.
Naluphina ungeniso olungqiniweyo kulwaneliseko lweBhunga ekufanele ukuba lwenziwe kwimpazamo okanye ngokungamelwa kakuhle okanye kwiimeko ezingagunyaziswanga ngulo mThetho fanele zishenxiswe kwirejista kwaye -
a irekhodi lesizathu salo lonke ushenxiso fanele lwenziwe kwirejista;
b umntu nokuba ngubani oshenxisiweyo lwenziwe, fanele achazelwe ukwenzela ngendlela ecingwa licandelo 232; kwaye c nasiphina isiqinisekiso ngokuhlonipha ubhaliso olunjalo sicingwa ukuba fanele sirhoxisiwe ukusukela mhla apho isaziso saye sanikezelwa.
Umntu ogcina iincwadi zerejista fanele acime igama legqirha elibhalisiweyo kwirejista okanye luphawule igama kwirejista lawo nawuphina umntu omisiweyo ekuziqheliseni yaye fanele aziswe umntu onjalo ngokubhalelwa ngokunjalo.
Iziqinisekiso zokubhalisa
 UmPhathiswa kwisincomo seBhunga angachaza ubuncinane kwiziqinisekiso emazizuzwe ngokulungisa iimviwo ezikhokelwa liziko elamkelweyo, amagunya emfundo okanye amanye amagunya eemviwo kwiRiphabliki.
Nasiphina isiqinisekiso esifunyenwe phantsi kwecandelwana 1, ngokunokwaso okanye ngokudityaniswa naso nasiphina esinye isiqinisekisoesibizwa njengomniniso ukubhalisa ngokwalo mThetho ukuba ngaphambili okanye ngokunxulumene ne- okanye emva kokufumana isiqinisekiso esokhoyo uvumelene neemeko ezichaziweyo okanye iimfuno.
Ukushenxisa nembuyekezo yegama kubhaliso
(i) Umntu ogcina iincwadi fanele kwimiyalelo evela kwiBhunga ashenxise ukusukela kubhaliso lwegama lawo nawuphina umntu olufanelekileyo-
a ngubani oswelekileyo;
c obesoloko engekho kwiRiphabliki ixesha elingaphezulu kweminyaka emithathu;
d ongakwazanga ukuhlawula nawuphina umrhumo omiselwe ngokufanelekileyo;
e ongakwazanga ukwazisa umntu ogcina iincwadi zerejista zalo naluphina utshintsho lwedilesi yokuhlala neyeposi okanye idilesi yokuziqhelisa kwinyanga ezintandathu emva kwalo naluphina utshintsho olunjalo;
f ocele ukuba igama lakhe lishenxiswe kwirejista apho igqirha elinjalo lingafunwa ukuhlala nomntu ogcina iincwadi zerejista iingxelo efungelweyo okanye isiqiniselo kwisiphumo sokuba akukho qeqesho okanye zinkqubo zolwaphulo-mthetho ezimisiweyo okanye ezinokumiswa ngokuchasene naye;
g ofunyenwe enetyala lokuphosisekileyo okanye ukuziphatha okulihlazo ngokwalo mThetho;
h ogama lakhe lishenxisiweyo kwirejista, kwirekhodi okanye kumqulu walo naliphina iziko lemfundo noqeqesho okanye elinye iqela apho wafumana isiqinisekiso ngobulunga balapho wayebhaliswe khona;
i obesoloko ebhaliswe ngempazamo okanye ubumenemene;
j ongakwazanga xhobisa umntu ogcina iincwadi zerejista kwixeshaelisaza kumiswa liBhunga nolwazi olunjalo njengoko umntu ogcina iincwadi zerejista angazifuna phantsi kwalo mThetho;
k obhaliso lwakhe luvunyiweyo ngolwaneliseko leBhunga ukuba lwenziwa ngempazamo okanye ngokumelwa ngobumenemene okanye ngemfihleko yezinto eziyinyani okanye ulwazi kwiimeko ezingagunyaziswanga ngulo mThetho; okanye l onobuhlungu bokugula ngengqondo.
Umntu ogcina iincwadi zerejista makanikeze isaziso sokushenxisa igama lomntu kwirejista ngwecandelwana 1b ukuya nokubandakanya umhlathi l ngedilesi yeposi ebhaliswe kuloo mntu kwidilesi yaloo mntu njengoko ivela kwirejista.
Ukusukela kumhla apho isaziso sacingwa kwicandelwana 2 sanikezelwa -
a nasiphina isiqinisekiso sobhaliso esakhutshelwa ngaphantsi kwalo mThetho sikhutshelwa umntu ekunxulunyenwe naye sicingelwa ukuba sirhoxisiwe; kwaye b umntu ogama lakhe lishenxisiweyo kwirejista fanele ayeke ukuziqhelisa njengegqirha kwaye avalelwe ekwenzeni nasiphi isenzo kwisikhundla sakhe njengomntu obhalisiweyo, abizelwe ukuba asenze, de kube lelolixa njengoko igama lakhe libuyiselwe kwirejista.
Umntu ogcina iincwadi zerejista fanele abuyisele igama lomntu ogama lakhe ngokwelicandelo lishenxisiwe kwirejista ukuba umntu ekungaye -
a wenza isicelo kwifomu exeliweyo yokubuyisela igama lakhe kwirejista;
b uhlawula umrhumo oxeliweyo, ukuba ukho;
c ivumelana nezinye iimfuno ezinjalo njengokuba iBhunga kumaxesha ngamaxesha lingamisela; kwaye d ngenye indlela lifanelekile ukubhaliswa.
Ukukhutshwa kwesiqinisekiso esiphindwe Kabini sokubhalisa, isiqinisekiso sewonga nesicatshulwa esivela kubhaliso okanye kwisiqinisekiso
 Umntu ogcina iincwadi zerejista angakhupha isiqinisekiso esiphindwe Kabini sokubhalisa xa kusenziwa isicelo ligqirha ukuba umceli -
a anikeze ngobungqina bokuba ungubani kulaneliseko lomntu ogcina iincwadi zerejista;
b anikeze ngengxelo efungelweyo apho aqinisekisa ukuba isiqinisekiso sokubhalisa silahlekile okanye sitshabalele; kwaye c ahlawula umrhumo ochaziweyo omiswe liBhunga.
Umntu ogcina iincwadi zerejista, ngentlawulo yomrhumo ochaziweyo, angakhuphela nawuphina umntu isiqinisekiso sewonga esineenkcukacha zo -
a bhaliso lomntu onjalo;
b ingxelo kwisiphumo ukuba umntu otshiweyo akayekiswanga ekuziqheliseni umsebenzi wakhe; kwaye c ukuba akukho manyathelo oqeqesho axhomekekileyo ngokuchaseneyo ngokwalo mThetho.
Umntu ogcina iincwadi zerejista angakhupha isicatshulwa esiqiniselayo kwirejista okanye isiqinisekiso esicingwa kwicandelwana 2 phantsi kwesandla sakhe kuye nawuphina umntungentlawulo yomrhumo ochaziweyo.
Isiqinisekiso singakhutshwa ngokuxhomekeka kwiimeko ezithile ezinyakathiswa liBhunga neemeko ezinjalo fanele zibonakaliswe kwisiqinisekiso.
Ugcino nopapasho lweerejista
IIrejista mazigcinwe e-ofisini yomntu ogcina incwadi zerejista, kwaye iBhunga ngekhefu elimiswe lilo lingabangela ushicilelo nokupapashwa kweekopi zeerejista okanye izintlu ezongeziweyo ezibonisa udibaniso, ushenxiso, imbuyekezo, okanye iziphumo eziphengululweyo ukusukela kupapasho lokugqibela lweekopi ezinjalo lweerejista ezigqityiweyo.
Ubhaliso njengobungqina
 Ikopi yomcimbi osandula kupapashwa yerejista okanye naluphina uluhlu olongezwayo olucingwa kwicandelo 25 noluqinisekisiweyo ngumntu ogcina iincwadi zerejistaolusisiqinisekiso soluvo lokuqala kuzo zonke iinkqubo zomthetho, kwizinto ezikhoyo ezirekhodishiweyo nokungabikho kwegama lakhe nawuphina umntu kwikopi enjalo bubungqina, ngaphandle okokuba kukho ubungqina obuthembekileyo kwisiphikiso, ukuba umntu onjalo akabhaliswanga ngokwalo mThetho.
Ngokweenjongo zecandelwana 1, isicatshulwa esingqinelayo okanye isiqinisekiso esicingwa kwicandelo 243 nokunyamezela umhla olandela umhla werejista okanye uluhlu olongeziweyo olucingwa kwicandelwana 1, "bubungqina obuthembekileyo kwisiphikisi".
Ukuba umntu ogcina iincwadi zerejista ukhupha isiqinisekiso esinomhla ongasemva kunomhla werejista okanye woluhlu olongeziweyo olucingwa kwicandelwana 1, kwisiphumo sokuba igama legqirha lishenxisiwe kwirejista ukusukela ngomhla wesiqinisekiso okanye woluhlu olongeziweyo kwaye aluphindanga lwabuyiselwa apho, esa siqinisekiso bubungqina, xa ngaba ubungqina obuthembekileyo abukho kwisiphikisi, ukuba umntu onjalo akabhalisanga ngokwamalunguselelo alo mThetho.
Isiqinisekiso sokubhalisa bubungqina bokubhalisa ixesha elingangonyaka emva komhla walo kuphela kwaye emva koko isiqinisekiso sonyaka sokuziqhelisa sikhutshwa ngentlawulo echaziweyo yomrhumo wonyaka kwaye phezu koko ungeniso lolwazi olunjalo njengoko lunokufunwa liBhunga ukusinceda ekugcineni ingqokelela yamanani yobutyebi boluntu luchanekile kwindawo yempilo ebubungqina bokubhalisa xa ubungqina obuthembekileyo bungekho kwisiphikisi.
Ilungelo lokubhena
 Nawuphina umntu ohlungisiweyo sisigqibo somntu ogcina iincwadi zerejista angagqithisa isibheno kwiBhunga kwiintsuku ezingama-30 ukusukela kumhla wesigqibo.
Nawuphina umntu ohlungisiweyo sisigqibo seBhunga angabhena kwiNkundla ePhakamileyo efanelekileyo achasane nesigqibo esinjalo.
Iimeko ezinxulumene kwimfundo eqhubekekayo
IBhunga kumaxesha ngamaxesha lingenza imithetho emiselweyo -
a iimeko ezinxulumene kwimfundo eqhubekekayo nakuqeqesho oluza kwenziwa ngabantu ababhalisileyo ngokwalo mThetho ukukwenzela ukuba bagcine ubhaliso olunjalo;
b uhlobo nobude bemfundo eqhubekekayo kwakunye noqeqesho oluza kwenziwa ngabantu ababhalisileyo ngokwalo mThetho; kwaye c inqobo yokugweba kunakano libhunga lemfundo eqhubekekayo noqeqesho loludwe lezifundo zoqeqesho kwakunye namaziko emfundo anikeza ngoludwe lwezifundo ezinjalo.
ISAHLUKO 4
IMIBUZO YOQEQESHO NOPHENGULULO LIBHUNGA
Imibuzo kwizimangalo zokuziphatha kakubi
 Nangona nayiphina into ekwisiphikisi kulo mThetho, iBhunga lingamisa uphando kuzo naziphina izikhalazo, iintetho ezingenabungqina okanye isimangalo sokungaziphathi kakuhle ngokuchasene naye nawuphi umntu obhalisileyo ngokwalo mThetho kwaye ekufumaniseni lumntu onjalo enetyala lokuziphatha okunjalo, ukunyakathisa nasiphina isohlwayo esicingwa kwicandelo 33: Ngaphandle okokuba kwisehlo sesikhalazo, isimangalo okanye izinto eziphandwayo ezenza okanye sifanele senze intloko yetyala lolwaphulo-mthetho enkundleni yomthetho, iBhunga lingakumisela elinye ixesha ubanjo lophengululo de ityala elinjalo libe nokugqitywa.
Ukuba iBhunga lisekuthandabuzeni njengokuba naluphina uphando fanele lubanjwe ngokunxulumene nesikhalazo, isimangalo okanye izinto eziphandwayo, mhlawumbi ngokunxulumene nesigwebo, ityala okanye isikhalazo esiphethweyo, unxibelelwano no- okanye ukufuna olunye ulwazi olungaphaya kuye nakowuphina umntu, kubandakanya umntu ochasene naye nabanina izinto eziphandwayo, isimangalo okanye isikhalazo zimisela kuye.
Iindlela apho uphengululo oluthile lungaqaliswayo
 Umntu ogcina iincwadi zerejista, ngemvume yomgcini-sihlalo weBhunga , angonyula ilungu leBhunga njenge gosa eliphandayo ngeenjongo zelicandelo.
Nangona icandelwana 1, umntu ogcina iincwadi zerejista ngemvume yomgcini-sihlalo weBhunga nakwiimeko ezinjalo njengoko iBhunga linokuchaza, angonyula nawuphina umntu ngaphandle kwelungu leBhunga kwaye ongaqeshwa ngokupheleleyo emsebenzini waseBhungeni, aqeshwe njengegosa eliphengululayo kuphengululo oluthile, okanye ancedise igosa eliphengululayo elicingwa kwicandelo 1 ngophengululo oluthile.
Umntu owonyuliweyo ngokwecandelwana 2 unamandla kwakunye nemisebenzi efanayo ngokuphathelelene nophengululo, njengegosa eliphengululayo elicingwa kwicandelwana 1.
a Umntu ogcina iincwadi zerejista fanele akhuphele emntwini owonyuliweyo ngaphantsi kwecandelwana 1 okanye 2, njengoko kunokuba njalo, isiqinisekiso kwisiphumo sokuba wonyulwe, kwaye,kwimeko yokuba umntu wonyuliwe ukuba , okanyeukuba ancedise ngophengululo oluthile, yinto yokuba wonyulelwe uphengululo olunjalo.
b Umntu owonyuliweyo fanele xa abizwayo avelise isiqinisekiso esinjalo.
Umntu ogcina iincwadi zerejista angaqalisa uphengululo -
a kuthatho njengokwaphula okanye ukungaphumeleli ukuthobela lo mThetho;
b ukumisa ukuba amalungiselelo awodwa alo mThetho abhekiselele kumntu othile obhalisileyo;
c kwisimagalo, isikhalazo okanye kwintetho enganabungqina yokungafanelekanga okanye ukuziphatha okulihlazo komntu obhalisileyo;
d kwimicimbi okanye kwindlela yokuziphatha komntu obhalisileyo, ukuba umntu ufayilisha isikhalazo nomntu ogcina iincwadi zerejista, zixhaswa yingxelo efungelweyo ephuhlisa ngokuphandle iintetho ezingenabungqina sesikhalazo esinjalo.
Ukungena nokugocagoca isakhiwo nomhlaba waso
Igosa eliphengululayo elicingwa kwicandelo 30 okanye , ngemvume yeBhunga nangaphandle kongeniso okanye ilungelo lokungena endlwini nokuyiphanda, ngena ugocagoce nasiphina isakhiwo kwanomhlaba waso, ngaphandle kwendawo yokuhlala yabucala, ukwenza uphengululo olucingwa kwicandelo 30 ukuba -
a umntu onako ukwenza njalo uyavuma kungeniso, ugocagoco okanye udityaniso olunjalo; okanye b igosa eliphengululayo kwezi zizathu zinengqiqo, likholelwa -
i ukuba ilungelo lokungena endlwini nokuyiphanda liza kukhutshelwa kuye, ukuba igosa eliphengululayo bekufanele ukuba lenze isicelo selungelo lokungena endlwini liyiphande; kwaye ii ulibaziseko ekufumaneni ilungelo lokungena endlwini nokuyiphanda lungayoyisa injongo yongeniso.
Ungeniso nogocagoco ngaphantsi kwelicandelo fanele lwenziwe emini, ngaphandle okokuba ukwenziwa oko ngobusuku kunesizathu kwaye kuyimfuneko.
Igosa eliphengululayo fanele lichonge ngokwalo kumntu oxhalabileyo.
Nngexesha logocagoco lwesakhiwo nomhlaba waso, okanye nangaliphina ixesha , igosa eliphengululayo linga -
a cela anawuphina umntu ofunyenwe kwisakhiwo nomhlaba waso ngokukhawuleza, okanye ngexesha nangendawo emiselweyo ligosa eliphengululayo -
i avelise nayiphina incwadi, uxwebhu okanye into enxulumanisayo okanye ngezizathu ezifanelekileyo ikholelwa kunxulumano nombandela ophantsi kophengululo, nekwi okanye neyayi lapho kwisakhiwo nomhalba waso, okanye into umntu eyeyakhe okanye ugcino okanye ephantsi kolawulo laloo mntu okanye umsebenzi okanye umenzeli;
ii xhobisa iingcaciso ezinjalo njengoko zinokufunwa malunga nayo nayiphina incwadi, uxwebhu okanye into enjalo;
b cela nakuwuphina umntu onayo okanye orhanelekayo ngezizathu ezifanelekileyo zokuba nazo kuye okanye, kugcino okanye phantsi kolawulo lwakhe nayiphina incwadi, uxwebhu okanye into enxulumana kumbandela ophengululwayo, ukuba azivelise ngokukhawuleza okanye kwixesha nendawo emiselwe ligosa eliphengululayo, ukulungiselela ukuphononongwa kwencwadi, uxwebhu okanye into enjalo, okanye ukwenza izicatshulwa okanye iikopi kwincwadi okanye koloxwebhu, kwaye angacela loo mntu ukuba axhobise ngeengcaciso njengoko zingafunwa malunga nalo noluphina ungeniso kuloo ncwadi okanye olo xwebhu.
Umntu osebenza phandle uphengululo ngokwelicandelo, fanele -
a alondoloze ukugcina imfihlelo malunga nezo zinto zenzekileyo asaziqaphelayo ekwenzeni imisebenzi yakhe; kwaye b angaxeli nayiphi into eyenziwayo enjalo kuye nabani na umntu ngaphandle komntu ogcina iincwadi zerejista, umgcini-sihlalo, iBhunga, okanye umTshutshisi woluNtu onxulumeneyo kwindima yetyala ngokwalo okanye nawuphina omnye umThetho, okanye ngomyalelo wenkundla.
Nangona icandelwana 5, akukho zinkcukacha zamntu ngokuphathelelene nomguli zingaxelwa kuye nabani na umntu ngaphandle okokuba kungokomyalelo wenkundla okanye kungemvume yegosa elichopheleyo ngexa lophando olucingwe ngokwalo mThetho.
Umyalelo wenkundla ocingiweyo kwicandelwana 6 fanele wenziwe ngokungathi ibisisigwebo kwityala lembambano kwinkundla kamantyi.
Nawuphina umntu o -
a wala okanye ongafuni kuvelisa nayiphina incwadi, uxwebhu okanye into kumntu ogunyazisiweyo ngaphantsi kwelicandelo;
b nqanda okanye othintela igosa eliphengululayo emsebenzini wamandla ache okanye ekwenzeni imisebenzi yakhe;
c hanahanisa ukuba uligosa eliphengululayo;
d waphula amalungiselelo wecandelwana 5 okanye 8, unetyala lokukhubekisa kwaye fanele ukuba ngokomthetho agwetywe -
i kwimeko yokwaphula umthetho ecingwa kumhlathi a, b okanye c, kwisohlwayo okanye ukugwetyelwa entolongweni ixesha elingadlulanga kwinyanga ezintandathu okanye zizombini isohlwayo nokugwetyelwa entolongweni okunjalo;
ii kwimeko yokwaphula umthetho ecingwa kumhlathi d, kwisohlwayo okanye ukugwetyelwa entolongweni ixesha elingadlulanga kwiminyaka emibini okanye zizombini isohlwayo nokugwetyelwa entolongweni okunjalo.
Eli candela alinqandi naliphina elinye igunya nelithi ngenye indlela ligunyaziswe ekumiselweni kophengululo kulo naluphina olwaphulo oluthathwa njalo, okanye ukungakwazi ukusebenzisana nawo nawaphina amalungiselelo alo mThetho.
Ingxelo ligosa eliphengululayo
 Igosa eliphengululayo elithembekileyo ekuphengululeni ngaphantsi kwalo mThetho, fanele liqulunkqe ingxelo yophengululo lifake loo ngxelo kumntu ogcina iincwadi zerejista.
Ukuba ingxelo ecingwa kwicandelwana 1 ibonakalisa ubungqina bokungafanelekanga okanye ukuziphatha okulihlazo okucingwa kulo mThetho kwaye akukho zikhalazo, simangalo okanye ntetho engenabungqina ngokuphathelelene nokuziphatha okunjalo okwenziweyo ngenjongo yophando ngokwecandelo 29, ingxelo enjalo icingwa ukuba sisikhalazo esenziweyo ngenjongo yophando kwaye umntu ogcina iincwadi zerejista fanele anike ikopi emva koko kumntu obhalisileyo oxhalabileyo.
Ukuba ingxelo ecingwa kwicandelwana 1 ibonakalisa ubungqina obuthi kuluvo lomgcini-sihlalo weBhunga liyenze inqweneleke, ukuba uphando elubala lubonakalisa ukumiselwa kokuncitshiswa kwamalungelo ommangali, umntu ogcina iincwadi fanele anike ikopi emva koko kumntu obhalisileyo oxhalabileyo.
Ukuba ingxelo ecingwa kwicandelwana 1 ayibonakalisi bungqina bokungakwazi ukuziphatha kakuhle obucingwa kulo mThetho, umntu ogcina iincwadi zerejista fanele anike ikopi emva koko kumntu obhalisileyo oxhalabileyo.
Kangangokuba ingxelo ecingwa kwicandelwano 1 iqulethe iingxelo zamangqina abezinokwamkeleka njengobungqina kuphando wokunciphisa amalungelo okanye izikhalazo, izimangalo okanye iintetho ezingenabungqina zokungakwazi ukuziphatha, icandelo 213 lomThetho weNkqubo yoLwaphulo-mthetho ka-1977 UmThetho No.51 ka-1977, usebenza notshintsho olufunekayo ngokuthobela ezongxelo kuphando olunjalo.
Inkqubo kuphando nakwizinto ezinxulumeneyo
 Umntu obhalise phantsi kwalo mThetho, emva kophando olubanjwe liBhunga, ofunyenwe enetyala elingafanelekanga okanye lokuziphatha ngokulihlazo, okanye nalapho impatho xa ukhathalelo lusenziwa kumsebenzi womntu onjalo, akafanelekanga okanye lihlazo, uba nemfanelo kwenye okanye ezingaphezulu zezi zohlwayo ezilandelayo -
a isilumkiso okanye ukhalimelo okanye zombini; okanye b ukusikwa ixeshana elibaluliweyo ukusukela ekuziqhelaniseni okanye ekwenzeni izenzo eziphathelelene nomsebenzi wakhe; okanye c ukushenxiswa kwegama lakhe kwirejista; okanye d isohlwayo esimiselweyo; okanye e ixesha lonyanzelo lenkonzo yebandla elimiswe liBhunga; okanye f intlawulo yendleko zeenkqubo; okanye g ubuyiselo layo nayiphina imali ehlawulweyo ngummangali kwigqirha elibhalisiweyo.
Ukuba isibheno sokumangalela sichasana nesohlwayo sokushenxisa igama legqirha elibhalisileyo kwirejista okanye liyasikwa ekuziqheliseni, isohlwayo esinjalo sihlala sisebenza de isibheno siphulaphulwe.
IBhunga nalo lingenziwa lisebenze kwimeko ezinjalo njengoko lingamisa -
a upheliso lwalo naluphina usiko ngaphantsi kwecandelwana 1 ngaphambi kokuphela kwexesha elichaziweyo; okanye b ngexesha lentlawulo yomrhumo omiselweyo, buysela kwirejista naliphina igama ebelishenxisiwe apho kuyo.
Malunga neenkqubo zophando ezicingwa kwicandelo 29, iBhunga fanele -
b linike ithuba kulaa mntu ukuba mhlawumbi azimele okanye afumane ummeli osemthethweni ngexesha lenkqubo yophando;
c nika laa mntu ithuba lokuchaza imeko yakhe ekuziphenduleleni kwiintetho ezingenabungqina.
a thatha ubungqina ngaphantsi kwesifungo okanye isiqiniselo;
b ngakwicala nokuba lelomntu ogcina iincwadi zerejista okanye umgcini-sihlalo weBhunga, njengoko kunokuba njalo, abize amangqina ukunika ubungqina kwiinkqubo ezinjalo;
c funa imveliso yayo nayiphina incwadi, uxwebhu okanye into;
d ngalo lonke ixesha, nokuba ngumgcini-sihlalo weBhunga okanye igosa elichophelayo kuphando njengoko kunokuba njalo, sebenzisa isifungo kulo naliphina ingqina okanye yamkela isiqiniselo kwingqina elinjalo;
e phonononga nayiphina incwadi, irekhodi, uxwebhu okanye into apho naliphina ingqina kwakufuneka livelisile kwiinkqubo.
Iisamani emazivele phambi kweBhunga njengengqina okanye ukuvelisa kulo nayiphina incwadi, irekhodi, uxwebhu okanye into fanele ibe -
b isayinwe ngumgcini-sihlalo weBhunga okanye umntu ogcina iincwadi zerejista njengoko kunokuba njalo; kwaye c isebenze nokuba kunjengencwadi ebhalisiweyo ethunyelwe ngeposi okanye ngendlela enye njengokuba ibinokusebenza njengesamani ekhutshwe yinkundla kamantyi.
Umntu obizelwa enkundleni ngokwelicandelo fanele athobele isimemo kwaye nawuphina umntu othe ngokufanelekileyo wabizelwa enkundleni -
i uyala, okanye ngaphandle kwesizathu esaneleyo akaphumeleli ukuya nokunika ubungqina obufanelekileyo kuphando ngexesha kwakunye nendawo echaziweyo sisimemo;
ii uyala ukuthatha isifungo okanye ukwenza isiqiniselo xa umgcini-sihlalo weBhunga okanye igosa elichopheleyo lifuna ekwenzile oko njengoko kunjalo kuphando;
iii uyala ukuvelisa nayiphina incwadi, irekhodi, uxwebhu okanye into anayo ebifuneka ngokwesimemo ayivelise, unetyala lokukhubekisa kwaye ekugwetyweni ngokomthetho nakusiphina isigwebo esinokubekwa phezu kwengqina elibizelwe enkundleni ukuba lizokunika ubungqina kwityala lokulingwa kwiNkundla ePhakamileyo kumntu ogwetywe ngokomthetho kwityala elifanayo neli: Ngaphandleni kwento yokokuba wonke umntu omenyiweyo unikwa ilungelo kuwo onke amalungelo apho ingqina libizelwa enkundleni ukunika ubungqina phambi kolwahlulo lwephondo leNkundla ePhakamileyo enikezwe ilungelo.
Umgcini-sihlalo weBhunga angonyula umntu onamava oneleyo kulawulo lobulungisa ukuba abekho njengomncedisi-jaji kuphando acebise iBhunga okanye ikomiti yoqeqesho njengoko kunokuba njalo kwizinto zomthetho, inkqubo okanye ubungqina.
Ukuba umntu obhalisiweyo ngokwalo mThetho kwelicandelo likhangeleka ngathi ngummangalelwa libanga ukuba unetyala lokungakwazi ukuziphatha ngokomsebenzi kwaye iBhunga kwizizathu eziselubala licinga ukuba fanele libeke phezulu isimiso esilungileyo ngumPhathiswa ngokunxibelelana nomPhathiswa wezoBulungisa ngesaziso kwiGazethi ngokugwetywa emva kophando olucingwa ngokwecandelo 29 obelubanjiwe, iBhunga lingakhupha isimemo ngendlela emisiweyo apho ukungqina kwenziweyo liBhunga ukuba ummangalelwa angavuma ukuba unetyala loko kutshiweyo ekuziphatheni kwaye ukuba angasihlawula isohlwayo esixeliweyo ngaphandle kokuvezwa kuphando olutshiweyo.
Apho isimemo sicingwa kwicandelwana 9, sikhutshwa ngokuchaseneyo nommangalelwa ngkwalo mThetho, ummangalelwa ngaphandle kokuvela kuphando ngokwecandelo 29, angavuma etyaleni lakhe malunga nokuziphatha okubhekisela kwicandelwana 1 ngokuhlawula isohlwayo esichaziweyo kwelicandelo libhekiselela njengesivumo sesohlwayo setyala kwiBhunga phambi komhla ochaziweyo kwisimemo.
Nasiphina isohlwayo esibekwa ngaphantsi kwelicandelo ngaphandle kokubandakanya kokuvunywa kwesohlwayo setyala, fanele sihlawulwe liBhunga kwintsuku eziyi -14 emva kokubekwa okunjalo.
Ukubekwa isohlwayo kunesiphumo ekuhlolweni kwetyala lenkundla kamantyi wesithili apho uphando lucingwa kwicandelo 29 olwenzekayo.
UmPhathiswa ngokunconywa liBhunga angalungisa imali exeliweyo kwicandelwana 9 ngesaziso kwiGazethi.
Ukubekelwa elinye ixesha ukubekwa kwesohlwayo nokusikwa kwesohlwayo okanye ilungu layo
 Apho umntu afunyenwe enetyala lako nakuphi ukuziphatha okucingwa kwicandelo 29, iBhunga linga -
a misela elinye ixesha ukubekwa kwesohlwayo ukulungiselela ixesha elinjalo kwaye kwiimeko ezinjalo njengoko kumisiwe; okanye b beka nasiphi isohlwayo esicingwa kwicandelo 331b, c okanye d, kodwa liyalele ukwenza isohlwayo esinjalo okanye nayiphina indawo yoko emayimiswe ukulungiselela ixesha elinjalo nakwiimeko ezinjalo njengoko zimisiwe.
Ukuba ekupheleni kwexesha apho ukubekwa kwesohlwayo kumiselwe elinye ixesha ngokwecandelwana 1a, iBhunga lanelisekile kukuba igqirha elinxulumeneyo lizibonile zonke iimeko ezifanelekileyo, iBhunga fanele lixelele amagqirha anjalo ukuba isohlwayo esicingwa kwicandelo 33 asisayi kubekwa kuye.
Ukuba ukwenziwa kwesohlwayo okanye nayiphina indawo emiselwe ngokwecandelwana 1b kwaye iBhunga lanelisekile kukuba igqirha elinxulumeneyo lizibonile zonke iimeko ezifanelekileyo ngalo lonke ixesha lokumiselwa elinye ixesha , iBhunga fanele lixelele igqirha ukuba isohlwayo esicingwa kwicandelo 33 alisayikwenziwa.
Ukuba ukwenziwa kwesohlwayo okanye nayiphina indawo emiselwe ngokwecandelwana 1b, negqirha elinxulumeneyo aliphumeleli ukuvumelana nenye okanye ezininzi yeemeko zokumiselwa elinye ixesha, iBhunga fanele libeke isohlwayo esinjalo okanye ingxenye emsebenzinin ngaphandle okokuba igqirha lanelisa iBhunga ukuba ukungaphumeleli ukuvumelana neemeko ekunxulunyenwe nazo kwakungenxa yeemeko ezingaphaya kolawulo lakhe.
Isipjumo sokusikwa okanye sokususwa kwirejista
Umntu obesikiwe okanye ogama lakhe belisusiwe kwirejista ngokwecandelo 33 uyalelwa ukuba aqhubeke nomsebenzi wakhe kwaye isiqinisekiso sakhe sokubhalisa sicingwa ukuba sixhixiswe de kube ixesha lokusikwa liphelile okanye de kube igama lakhe libuyiselwe kwirejista liBhunga.
Unakano liBhunga lokuziphatha ngaphantsi kweemeko ezithile
 Umntu obhalisileyo othe -
a nokuba kungaphambili okanye ngasemva kokubhalisa, wagwetyelwa ityala yinkundla yomthetho; kwaye b apho iBhunga linembono yokuba ityala elinjalo lenza impatho engalunganga njengoko licingwa kwicandelo 29, lingaqhutywa liBhunga ngokwesi Sahlulo kwaye line mfanelo kwisigwebo esinye okanye ezininzi zezohlwayo ezicingwa kwicandelo 33: Ngaphandle okokuba, ngaphambi kokubekwa nasiphina isohlwayo, umntu onjalo fanele ukuba anikwe ithuba lokuchazela iBhunga kuxolelo lokuziphatha olukhoyo.
Naninina kuyo naziphiana iinkqubo phambi kwayo nayiphiana inkundla yomthetho , ibonakala enkundleni ukuba kukho ubungqina ngoluvo lokuqala bokungaziphathi ngokomsebenzi kwindawo yomntu obhaliswe ngokwalo mThetho, inkundla fanele iqobdise ukuba ikopi yerekhodi yeenkqubo ezinjalo, okanye isahlulo esinjalo njengento emcimbini, fanele igqithiselwe kwiBhunga.
Isohlwayo sobungqina bobuxoki
Umntu onika ubungqina bobuxoki kwisifungo okanye kwisiqiniselo kulo naluphi uphando olubanjiweyo ngokwalo mThetho, esazi ukuba obo bungqina bubu buxoki, unetyala lokukhathaza kwaye ufanele ukugwetywa kwizohlwayo ezimisiweyo ngumthetho ngezenzo zolwaphulo-mthetho zesifungo-buxoki.
Nanye kuzo zombini, iBhunga okanye naliphina ilungu, igosa okanye umsebenzi emva koko unemfanelo saso nasiphina isenzo esenziweyo kwintembeko elungileyo ngaphantsi kwalo mThetho.
Imithetho enxulumene namatyala
 Ibhunga fanele lenze imithetho echaza ezo zenzo okanye oko kungenzi malunga neBhunga elinikuthatha amanyathelo oqeqesho ngokwalo mThetho: Ngaphandle okokuba amandla eBhunga ukwenza imibuzo ngaphakathi nokuhambisana naso nasiphina isikhalazo, isimangalo okanye intetho engenabungqina ecingwa kulo mThetho ayinyinwanga kwizenzo okanye izinto ezinokungenzeki ezichaziweyo.
Akukho mthetho wenziweyo ngokwecandelwana 1 okanye nasiphina isilungiso okanye urhoxiso emva koko olunyanzelekileyo kwaye de uthabathekise umthetho onjalo ovunyelweyo ngumPhathiswa waza wapapashwa kwiGazethi.
Imibuzo malunga nokuthobela ubhaliso lwabantu olonakalisayo
UmPhathiswa , emva kokunxibelelana neBhunga , angenza imimiselo enxulumene kwimibuzo malunga nabafundi okanye abantu ababhalisiweyo ngokwalo mThetho abavela bethothisile, kuvavanyo lweemeko zabo, iimeko ezibekwa phezu kobhaliso lwabo okanye kuqeqesho, ukusikwa kwabo okanye ukushenxiswa ekuziqeqesheni, ukurhoxiso lweemeko, ukusikwa okanye ukushenxiswa kwaye kwizenzo zokungakwazi ukuziphatha ngokomsebenzi okwenziwe ngaphambili okanye ngexesha lovavanyo okanye lophando.
ISAHLUKO 5
Amalungiselelo jikelele nezongezo
Imirhumo ehlawuliswayo ngabantu ababhalisiweyo
 Wonke umntu obhalisileyo ngaphantsi kwalo mThetho fanele ukuba phambi kokuba anikele ngeenkonzo zobugqirha axelele umntu apho iinkonzo zizakunikelwa khona okanye nawuphina umntu othembekileyo ukugcina umntu onjalo, ngaphandle kwentlawulo anqwenela ukuyihlawulisa malunga neenkonzo ezinjalo -
a xa ecelwe ngumntu onxulumeneyo; okanye b xa umrhumo onjalo ugqitha umrhumo oqhele ukuhlawuliswa ukulungiselela iinkonzo ezinjalo, nakwiimeko ezicingwa kumhlathi b nawo oxela umntu onxulumene nomrhumo oqhelekileyo.
Naliphina igqirha elinikezela malunga nazo naziphina iinkonzo zobugqirha ngamabango entlawulo ache kuye nawuphina umntu kwelicandelo obhekiselele ekubeni abengumguli fanele, ngokuphathelelene namalungiselelo omThetho weeShedyuli zaMayeza ka-1998 umThetho 131 ka-1998 apho unokusetyenziswa, uxhobise umguli nge-akhawunti echaziweyo ngexesha elifanelekileyo.
a Umguli, kwinyanga ezintathu emva kokuba efumenei-akhawunti ecingwa kwicandelwana 2, angenza isicelo ngokubhalela iBhunga ukumisa intlawulo, ngokwembono yeBhunga, fanele ukuba uhlawuliselwa iinkonzo apho i-akhawunti inxulumeneyo.
b Ngokukhawuleza emva kokufumana isicelo, iBhunga fanele limise intlawulo esichaziweyo sazise igqirha nomguli ngokubhala intlawulo esimisiweyo.
c Phambi kokuba iBhunga limise intlawulo, fanele linike igqirha elinxulumeneyo ithuba lokungenisa kwiBhunga ngokubhaliweyo izinto ezinxulumene nokuqwalaselwa liBhunga ukuxhasa intlawulo ehlawuliswayo.
UmPhathiswa emva kokunxibelelana neBhunga angamisela inkqubo iBhunga ekufanele iyilandele ekwenzeni isicelo ngaphantsi kwecandelwana 3.
Kumaxesha ngamaxesha, iBhunga lingamsa lipapashe imirhumo esetyenzisiweyo liBhunga njengesithethe sokumisela intlawulo ecingwa kwicandelwana 3.
a Ibango lentlawulo eliyintloko yesicelo esicingwa kwicandelwana 3 nelithi isaziso sinikiwe liBhunga okanye umguli kwigqirha elinxulumeneyo, ayinokufunyanwa kwakhona de ukumiswa kwenziwe ngokwecandelwana 3.
b Yintlawulo kuphela emisiweyo ebhatalekayo nokuba umguli ubhatele kwigqirha elinxulumeneyo intlawulo engaphezulu kwentlawulo emisiweyo, igqirha fanele liphinde libhatale umguli intlawulo enokuthi igqithe kwintlawulo emisiweyo.
Eli candela alihluthi iBhunga nayo nayiphina imisebenzi yalo ngokwalo mThetho malunga nezenzo okanye ukungenzi malunga nokuba ingathatha amanyathelo oqeqesho.
Umelo olububuxoki, amangeniso abubuxoki kwirejista nasekweniweni omnye umntu
Umntu unetyala lokukhubekisa ukuba u -
a ngendlela yokumelwa ngobuxoki wenza okanye uzama ukuzenzela yena okanye nawuphina omnye umntu, ubhaliso okanye nasiphina isiqinisekiso okanye isigqibo ekubhekiselelwe kuso kulo mThetho;
b wenza okanye ubangela ukuba kwenziwe nawaphina amangeniso angagunyaziswanga okanye inguqulelokwirejista okanye ushenxiso kwirejista, ikopi engqinelayo, isicatshulwa okanye nasiphina isiqinisekiso esikhutshwe ngaphantsi kwalo mThetho;
c Ngenkani itshabalalisa, yonakalisa okanye inika ngokungenakufundwa naluphina ungeniso kwirejista okanye, ngaphandle kwemvume yomnini, nasiphina isiqinisekiso esikhutshwe ngaphantsi kwalo mThetho;
d Yenza ngenkohliso okanye, yazi ukuba iza kwenziwa ngenkohliso, ungavakalisa naluphina uxwebhu olubanga ukuba sisiqinisekiso esikhutshwe ngaphantsi kwalo mThetho;
e nawuphina umntu obhalisiweyo ozenza omnye umntu ngokwalo mThetho; okanye f ibonelela okanye inikela ukuxhobisa kuye nawuphina umntu ongabhaliswanga ngaphantsi kwalo mThetho okanye nakuwuphina umthetho ongomnye, isixhobo okanye isixhobo esinokusetyenziswa, okanye ibangwa ukuba iyasebenza, ngenjongo zokunyanga, ukunyanga okanye ukunqanda ukukreqa komzimba, izigulo okanye iintswelo ekubeni sisazi ukuba izixhobo ezinjalo okanye izixhobo ziza kusetyenziswa ngabo bantu banjalo bangabhalisanga ngenjongo zokwenza zokuzuza isenzo apho umntu onjalo ongabhalisanga ngokwalo mThetho okanye nawuphina umthetho anqandwayo ekwenzeni inzuzo.
Umntu ofunyenwe enetyala lokukhubekisa elicingwa kwicandelwana 1 fanele ngokomthetho agwetywe isohlwayo esona sikhulu esingadlulanga kwintlawulo emisiwe amaxesha ngamaxesha ngumPhathiswa ngokunxulumana nomPhathiswa wezeMali kwiGazetthi.
Ukunyinwa malunga nabantu abangabhalisanga
 Akukho ntlawulo inokufunyanwa kwakhona malunga naso nasiphina isenzo esinxulumene kumsebenzi wegqirha ukuba isenzo esinjalo senziwe ngumntu ongagunyaziswanga ngaphantsi kwalo mThetho ukuba enze isenzo esinjalo elungiselela inzuzo.
Akukho mntu ngaphandle komntu obhalisile ngokwalo mThetho nobambe izingqini eziyimfuneko onokonyulelwa okanye abe nelungelo lokubamba isikhundla kulo naluphi uzinziso, iziko, iqela, iqumrhu okanye umbutho, nokuba ngowoluntu okanye ngowabucala, ukuba isikhundla esinjalo sibandakanya ukwenza kwaso nasiphina isenzo esithi umntu ongabhalisanga ngokwalo mThetho akanakwenza nzuzo: Ngaphandle okokuba akukho nto kwelicandelwana evalela uqeqesho lwamagqirha okanye abakhwetha ngaphantsi kokonganyelwa ligqirha elilungele ngokufanelekileyo, okanye ingqesho kuso nasiphina isibhedlele okanye kwiziko elifanayo lakhe nawuphina umntu onyamezela uqeqesho ngombono wokubhalisa ngokwalo mThetho ngaphantsi kokonganyelwa ligqirha elilungele ngokufanelekileyo okanye omnye onobuchule bezempilo.
Uphengululo lwezinto ezinxulumene ekufundiseni okanye ekuqeqesheni amaqela abantu abathile
 Nangona nawuphina umthetho kwenye into, umntu ogunyazisiweyo liBhunga ngokubhalwa ukuba aphengulule nayiphina into enxulumene ekufundiseni okanye ekuqeqesheni nawuphina umntu okanye iqela labantu abanyamezela imfundiso okanye uqeqesho olunjalo ngenjongo yokulungisela bona ukuziqhelanisa nomsebenzi apho umThetho usebenza khona, ngenye indlela ecingwa kwicandelo 31 ngenjongo yokwenza uphengululo olunjalo angangena kulo naliphi iziko okanye isakhiwo nomhlaba waso osetyenzisiweyo ekufundiseni okanye ekuqeqesheni naye nawuphina umntu onjalo okanye iqela labantu.
Umntu onqanda umntu ogunyazisiweyo ngokwecandelwana 1 ekubeni angene kulo naliphina iziko okanye isakhiwo nomhlaba waso esicingwa kwelacandelwana, okanye othintela laa mntu ekulandeleni uphengululo lwakhe unetyala lokukhubekisa kwaye ufanele agwetywelwe isohlwayo esingadlulanga kwintlawulo emiswe ngumPhathiswa, ngokunxibelelana nomPhathiswa wezeMali kwiGazethi amaxesha ngamaxesha.
Ukhululo
 UmPhathiswa emva kokunxibelelana neBhunga ngesaziso kwiGazethi angakhulula nawuphina umntu ongumqondisi-mthetho okanye iqela labantu abangabaqondisi-mthetho abachaziweyo kwisaziso nokuba badla ngoku- okanye phantsi kweemeko ezinjalo njengoko zinokuchazwa kwisaziso ukusukela ekusebenzeni kwalo mThetho, ukwenzela abenakho umntu ongumqondisi-mthetho ukuziqhelisa njengegqirha, ntoleyo exhomekeke kubhaliso lomntu ongumqondisi-mthetho onjalo ngaphantsi kwalo mThetho.
Nasiphina isingqiniso kulo mThetho okanye nawuphina omnye umthetho emntwini obhalise ngokwalo mThetho ukuba aziqhelise njengegqirha okanye kumahlulelane okanye kuthelelwano ngokunxulumene kumntu onjalo obhalisileyo, ucingelwa ukubandakanya isingqiniso kumntu ongumqondisi-mthetho ocingwa kwicandelwano 1 okanye kwilungu lomntu ongumqondisi-mthetho onjalo njengoko kunokuba njalo ngaphandle okokuba imeko ibonisa ngolunye uhlobo.
UmPhathiswa emva kokuxhumana neBhunga nangaliphina ixesha ngesaziso kwiGazethi angalungisa okanye arhoxise nasiphina isaziso esikhutshwe ngaphantsi kwecandelwana 1.
Imimiselo
 UmPhathiswa emva kokuxhumana neBhunga angenza imimiselo enxulumene ku -
b i ubhaliso lwabakhwetha liBhunga lulo naluphina udidi olumisiweyo lobugqirha olunyamezela imfundo noqeqesho kulo naliphi iziko oluqinisekisa uqeqesho, igunya lemfundo okanye nalo naliphina igcisa, imirhumo ehlawulekayo malunga nobhaliso olunjalo kwakunye noshenxiso liBhunga ekubhalisweni okuphambili kwamagama abo bakhwetha;
ii amanqanaba angawona mancinane emfundo noqeqesho afunekayo ebakhwetheni njengemeko eyenza umzekelo kubhaliso;
iii ixesha lodweliso lwenkqubo yemfundo eza kulandelwa ngabakhwetha kwiziko lemfundo okanye loqeqesho okanye nobugcisa;
iv ezona mfuno zincinane zoludwe lwezifundo nawona manqanaba mancinane emfundo okanye uvavanyo, omalugcinwe kulonaliphina iziko lemfundo okanye uqeqesho okanye ngamagcisa ewonke anikeza ngoqeqesho ebugqirheni ukwenzela sikhusele ubhaliso nonakano lwesingqini ezifumaneke ngaphantsi kwalo mThetho;
c i ubuncinane beminyaka namanqanaba jikelele emfundo afunekayo omviwa malunga neemvavanyo ukulungiselela isiqinisekiso esilungiselela umnini emva kobhaliso ngokwalo mThetho;
ii uludwe lwezifundo noqeqesho olufunwayo malunga neemvavanyo;
iii amaziko apho, okanye abantu abathe uludwe lwezifundo okanye uqeqesholungaqaliswa kwaye naziphina ezinye iimfuno ezinxulumene nezifundo okanye uqeqesho olunjalo;
iv ubhaliso liBhunga labantu abaqalisa uludwe lwezifundo ezifundisayo okanye abanyamezela uqeqesho nemirhumo ebhatalwayo ngoko lobhaliso lunjalo;
v imirhumo ebhatalwayo ngabaviwa ukulungiselela iimviwo;
vi isikhundla nentlawulo sabavavanyi malunga neemviwo;
vii nayiphina into ehamba neemviwo okanye umcimbi weziqinisekiso libhunga;
viii indalo nexesha loqeqesho olwenziwayo oluza kugqitywa ngabantu phambi kokuba banokubhaliswa;
ix indalo nexesha loqeqesho oluza kugqitywa ngumntu ozuze isingqini njengegqirha, kodwa ongekabhaliswa ncam njengegqirha , phambi kokuba angabhaliswa xa kunjalo;
d iimeko phantsi kwento yokokuba umntu obhalisileyo angaziqhelisa njengegqirha okanye aziqhelanise kulo naluphina udidi lobugqirha;
e i ubhaliso lwabakhwetha obugqirha, kubandakanywa ukushicilela iinkcukacha ezinxulumene noqeqesho lwabo nemvume yokwenza imfuno ezinjalo;
ii Uzinziso lwempilo okanye amanye amaziko, ukuba akhona, apho okanye abantu abathi uqeqesho olunjalo lungaqaliswa;
iii nayiphina enye into ehamba nobhaliso okanye uqeqesho l wabakhwetha;
f i ubhaliso lwendidi ngeendidi lwabantu ababhalisiweyo olubandakanya amagqirha emvumisa, amaxhwele, ababelekisi neengcibi;
iii iimfuno zokoneliseka, zibandakanya amava anokufunyanwa, indalo nexesha loqeqesho oluza kuqaliswa nezingqini okanye izingqini ezongezelelweyo ezifunekayo ezivela emntwini ngaphambi kwalo naluphina udidi okanye umsebenzi owodwa onokubhaliswa;
iv iimeko ngaphantsi apho nawuphina umenzi sicelo sokubhalisa salo naluphina udidi okanye umsebenzi owodwa ongakhululwa ukusukela kuyo naziphina iimfuno ezinjalo;
v iimekomalunga nokuziqhelanisa kwabantu aba nodidi lwabo okanye imisebenzi eyodwa ebhalisiweyo kubandakanywa iimeko ezithintela ukuziqhelaisa kwakh nawuphina umntu onjalo kudidi okanye kumsebenzi owodwa obhaliswe kwigama lakhe;
g ukhokelo lophando olucingwa kwicandelo 29 lubandakanya -
i indlela apho izikhalazo okanye izohlwayo ziziswa ngokuchasene nomntu ofanele kukuhlaliswa;
ii indlela yokumema umntu obekwa ityala nezohlwayo zokungaphumeleli okanye ukwala endaweni yakhe nawuphina umntu onjalo ukuba kho okanye othintelayo okanye ophazamisa iinkqubo;
iii uqhubekeko lophando loqeqesho, emva kwesicelo ukuba sihlalisiwe,yikomiti eqhuba uphando, ukuba ilungu lekomiti elinye okanye ngaphezulu lingangabinakho ukuqhubekeka lisebenze: Ngaphandle okokuba abanokuba ngaphantsi kwesibini kumalungu abeqalile ekomiti akhoyo ukuqhubekeka nophando;
iv inkqubo emayilandelwe ukuhlalisa isicelo nekomiti yesibheno nexesha elingaphakathi apho isibheno singahlaliswa;
v nayiphina enye into enxulumene nempatho yophando olunjalo;
h i imibuzo ecingwa kwicandelo 40 enxulumene nabakhwetha okanye abantu ababhaliswe ngaphansti kwalo mThetho ababonakala besonakalisa;
ii uvavanyo lwemeko yabantu abonakalisayo;
iii iimeko emazibekwe phezu kobhaliso lomntu owonakalisayo okanye uqheliso;
iv ukusikwa okanye ukushenxiswa ekuziqhelaniseni kwabantu abonakalisayo;
v urhoxiso lwayo nayiphina imeko ezibekwe phezulu, ukusikwa okanye ushenxiswe ekuziqhelaniseni;
vi izenzo zokungaziphathi kakuhle emsebenzini ezenziwengaphambi okanye ngexesha lovavanyo okanye lophengululo lwabantu abonakalisayo.
i inkqubo iBhunga emayiyilandele ekwenza isicelo esikhutshwe ngaphantsi kwecandelo 41 4;
j amachiza emveli ukwenzela ukuba akhusele uluntu nokuqinisekisa ukhuseleko lokusetyenziswa, ulawulo okanye usetyenziso;
k amanqanaba obugqirha ukwenzela ukuqinisekisa ukuziqhelanisa oko akuyixhwalekisi impilo yezigulana okanye uluntu jikelele;
l amathuba okuziqhelanisa ngeendidi ngeendidi ezahlukeneyo zamagqirha;
k nasiphina isifo esicingwa kwicandelo 48 1g fanele sibe nexesha elimisiweyo; kwaye l nayiphina enye into jikelele eyimfuneko ekumisweni ukwenzela ukusetyenziswa uzlisekiso olusulungekileyo lwalo mThetho noguqulo lobugqirha ukusukela kumsebenzi ongalawulwayo ukuya kolawulwayo.
Amalungiselelo awo nawuphina ummiselo enziwe ngaphantsi komhlathi e wecandelwana 1 elinxulumene nemirhumo ehlawulwayo ngaphantsi kwecandelo 23 4 ingohlukana ngenxa yesizathu sokushenxiswa kwegama lomntu kwirejista kwakunye nexesha ngexesha eyashenxiswa ngalo.
Nawuphina ummiselo owenziwe ngaphantsi kwelicandelo lingamiselwa izohlwayo zako nakuphina ukwaphula okukhoyo okanye ukungaphumeleli ukuvumelana noko.
UmPhathiswa fanele, hayi ngaphantsi kweenyanga ezintathu ngaphambi kwalo mawuphina ummiselo owenziwe ngaphantsi kwecandelwana 1 -
a upapashe ummiselo kwiGazethi kunye nesaziso esibhengeza injongo yakhe ekwenzeni ummiselo onjalo; kwaye b umema abantu abanomdla benze amagqabantshintshi kuloo nto okanye benze umelo ngokuphathelelene noko.
a nawo nawuphina ummiselo ofake umbandela ngumPhathiswa ngesiphumo sokumela esifunyenwe nguye ngenxa yesiphumo sesaziso esipapashwe ngokwecandelwana 4; kananjalo b nawo nawuphina ummiselo malunga neBhunga elicebisa umPhathiswa ukuba umdla woluntu uyawufuna wenziwe ngaphandle kokulibazisa.
Imithetho
IBhunga lingenza imithetho enxulumene ku -
a phatho leshishini nenkqubo yeentlanganiso zeBhunga neekomiti zeBhunga nendlela apho imizuzu yeentlanganiso ingagcinwa;
b indlela apho -
i izivumelwano fanele zingeniswe apho egameni l eBhunga ii ii-akhawunti zeBhunga fanele zigcinwe; kananjalo iii imali eyandayo ngokobuninzi phezu kwexesha elithile kwiBhunga fanele ifunwe;
c izaphulelo ezinokubhatalwa kumalungu eBhunga okanye kumalungu eekomiti zeBhunga;
d imisebenzi neemeko zenkonzo yomntu ogcina iincwadi zerejista namanye amagosa onyuliweyo ngaphantsi kwalo mThetho;
e nayiphina imirhumo ngaphandle kwemirhumo emisiweyo ebhatelweyo ngokwalo mThetho;
f iirejista ezizintlobo ngeentlobo mazigcinwe ngaohantsi kwalo mThetho neziqinisekiso ezinokukhutshwa ngaphantsi kwalo mThetho kwakunye nendlela apho iinguqulelo zingasetyenziswa kwirejista ezinjalo;
g iifomu ezinokuzaliswa namaxwebhu anokungeniswa ngumceli ngenjongo zokubhalisa okanye ukuhlaziywa kwirejista;
h iingxelo ezibuyayo nolwazi fanele luxhotyiswe ngmntu obhalisileyo ngaphantsi kwalo mThetho;
i nayiphina enye into efunekayo okanye engazisa ngomthetho njengemithetho ngaphantsi kwalo mThetho.
IBhunga fanele, hayi ngaphantsi kweenyanga ezintathu phambi kwawo nawuohina umthetho owenziwe ngaphantsi kwalo mThetho -
a upapashe umthetho onjalo kwiGazethi kunye nesaziso esibhengeza injongo yeBhunga ekwenzeni umthetho onjalo; kananjalo b umema abantu abanomdla benze amagqabantshintshi kuloo nto okanye benze umelo ngokuphathelelene noko.
Amatyala
 Umntu ongabhalisanga njengegqirha okanye njengomkhwetha ngokwalo mThetho, unetyala lokukhubekisa ukuba -
a ozuza ngokusebenza njengegqirha nokuba unenjongo okanye akananjongo yokubhalisa;
b uzuza -
i ngobugqi axilonge nawuphina umntu;
ii enze nasiphina isenzo sokuqonda isifo ngokuxilonga, ukunyanga nokuxilonga nasiphina isiphene somzimba, isigulo okanye intswelo ngokunonelela naye nawuphina umntu;
iii ngukucebisa naye nawuphina umntu kwimeko yakhe yomzimba okanye ingqondo;
iv ngesizathu solwazi esinikezwe nguye nawuphina umntu okanye esifunyenwe kuloo mntu unjalo nangayiphina indlela nakanjanina -
aa uqonda isifo ngokuxilonga imeko yomzimba okanye yengqondo yomntu onjalo;
bb ucebisa umntu onjalo ngemeko yomzimba nengqondo yakhe;
v umisela okanye unikezela naliphina ichiza lemveli, into; okanye vi wenza nasiphina isenzo esiphathelelene ngokukodwa emsebenzini;
c ngaphandle kokungqinelana nawo nawuphina umthetho ongomnye, wenza nasiphina isenzo ngokungathi yinjongo yaso -
i ukuqonda isifo ngokuxilonga, ukunyanga okanye ukunqanda nokuxilonga naso nsiphina isiphene somzimba, isigulo okanye intswelo kuye nawuphina umntu; kananjalo ii ukufumana ngobulungisa bokwenza isenzo esinjalo, nokuba uyazenzela okanye wenzela omnye umntu, nayiphina inzuzongendlela yokuzama ukuzuza inzala kwintengiso okanye kwilungelo lakho lalo naliphina ichiza lemveli, izinto ezityiwayo okanye into okanye ngendlela yalo naluphina uhlobo lokunikela okanye isipho okanye ngokunikezela ngendawo yokuhlala, okanye ngokufumana, ezifumanela yena okanye naye nawuphina omnye umntu, nayo nayiphina inzuzo enokuba njalo;
d wenza ngathi, okanye uyazikhuphela ngaphandle ngokwakhe, ukuba abe ligqirha okanye umkhwetha nokuba okanye engananjongo yakubhalisa okanye ixhwele, lwalo naluphina uhlobo, ukuxilonga isiphene somzimba, isigulo okanye iintswelo;
e usebenzisa igama legqirha, umkhwetha, ixhwele okanye ugqirha okanye naliphina igama, isibizo, inkcazelo okanye umqondiso obonisayo, okanye ubalelwe ukukhokhela abantu ukuba baqonde ukuba ubambe naso nasiphina isingqini njengegqirha okanye nasiphina isingqini esimenza abe nakho ukuqonda isifo ngokuxilonga, ukunyanga okanye anqande ngokuxilonga isiphene somzimba, isigulo okanye iintswelo, okanye ukuba ubhalisile ngaphanntsi kwalo mThetho njengegqirha okanye umkhwetha;
f ngaphandle kokungqinelana nawo nawuphina umthetho, ngamazwi, ngokuziphatha okanye isimilo azikhuphele ngaphandle ukuba abe nakho , ukulungele okanye uyakwazi ukuqonda isifo ngokuxilonga, ukunyanga, ukunqanda ngokuxilonga isiphene somzimba, isigulo okanye iintswelo okanye ukumisela okanye ukunika naliphina ichiza lemveli, into ngokwezo ziphene zomzimba, izigulo okanye iintswelo; okanye g i uqonda isifo ngokuxilonga, uyanyanga okanye unikeza ngokusinyanga, okanye uchaza ukunyanga okanye naliphina ichiza lokunyanga umhlaza, ingculaza okanye ezinye izifo ezichaziweyo zexesha elimisiweyo;
ii uzibamba ngaphandle ukuba abe nakho ukuzinyanga okanyeanyange umhlaza, ingculaza okanye ezinye izifo ezichaziweyo zexesha elimisiweyo okanye achaze unyango loko; okanye iii abambe ngaphandle ukuba naliphina inqaku, imbumba, ichiza lemveli okanye isixhobo singalixabiso lokudambisa
Ngokweenjongo zecandelwana 1 "umhlaza" ubandakanya onke amaqhubu, nokuba avelaphi, abandakanya inkovu nesifo esithile segazi.
Umntu ongabhalisanga njengegqirha unetyala lokukhubekisa ukuba -
i wenza ngathi ubhalisile ngokwaloo msebenzi; okanye ii usebenzisa naliphina igama elaziswe ngummiselo njengegama elingena kusetyenziswa.
Umntu ofunyenwe enetyala lokukhubekisa ngokwelicandelo ufanele ngokomthetho alungele ukuqinisekiswa kwisohlwayo okanye asiwe entolongweni isithuba esingagqithanga kwiinyanga ezilishumi elinambini okanye kuzo zombini isohlwayo nentolongo enjalo
Intlawulo yemirhumo yonyaka
 UmPhathiswa, angokunconywa liBhunga ngesaziso kwiGazethi emise umrhumo omawubhatalwe ngonyaka kwiBhunga ngabantu abanenxaxheba: Ngaphandleni okokuba ekumiseleni umrhumo onjalo, umPhathiswa ngokucetyiswa liBhunga angohlula phakathi kwabantu ngokoke nokuba babhalisile ngaphambili okanye emva komhla ochaziweyo kwisaziso kwaye isambuku somrhumo singohlukahlukana ngokwendlela mhlawumbi sibhatalwe ngaphambili okanye emva komhla ochaziweyo.
Ukuba umntu ufanele ahlawule nawuphina umrhumo wonyaka omisiweyo ngokwecandelwana 1, akaphumeleli okanye uyala ukubhatala umrhumo onjalo ngexesha elimisiweyo kwisaziso esikhoyo, iBhunga lingayibuyisela intlawulo yomrhumo onjalo ngesenzo kwinkundla ekwaziyo.
Ukuba igama lomntu lishenxisiwe kwirejista ngokwalo mThetho, kuyimeko eyandulelayo ukuba abhatale umrhumo wonyaka obonakalayo ukulungiselela ukubuyiselwa kwegama lakhe kwirejista.
IBhunga ngesicombululo ngokubhaliweyo lingakhululelwa ixesha elingamiswanga okanye elimisiweyo lomntu obhalisileyo ochazwe kwisicombululo ukusukela kwintlawulo yawo nawuphina umrhumo omiswe ngokwecandelwana 1.
Amalungiselelo agqithayo
Akukho mntu ofanelwe sisenzo somthetho okanye uqeqesho okanye kuso nasiphina isohlwayo esicingwa kulo mThetho ekuzibopheni kubugqirha ngexesha lonyaka omnye olandela umhla wokuqalisa kwalo mThetho ngaphandle kokuba ubhaliswe ukwenza oko.
Lo mThetho ubizwa umThetho wamaGqirha ka-2003 noqala ukusebenza ngomhla omiswe nguMongameli ngokuwazisa kwiGazethi.
